Connect with us

Nasionál

Estragus iha 04 Abríl 2021, MOP Rekoñese Tarde Iha Intervensaun

Published

on

Hatutan.com, (13 Janeiru 2022), Díli-VIII Governu liuhosi Vise Ministru Obras Públikas (MOP), Nicolau Lino Freitas Belo, rekoñese katak, parte MOP halo intervensaun tarde ba iha estragu sira ne’ebé afetadu hosi kalamidade iha 04 fulan-Abríl 2021.

Notísia iha Relasaun: Inundasaun 4 Abríl, Governu “Taka” Relatóriu Apoiu Umanitáriu

Inundasaun foin lalais ne’e iha Díli, 05 fulan-Janeiru 2022. Foto/Hatutan.com

Vise Ministru MOP,  Nicolau Lino Freitas Belo, hateten asaun sira ne’e atrazu tanba MOP enfrenta  menus rekursu umanu, menus finanseiru no  menus ekipamentu iha nasionál no munisípiu sira.

“Ministériu presiza atu hadi’a ninia dezempeñu, liu-liu estrutura instituisaun ne’e rasik, iha entermu rekursu umanu, ita presiza atu haforsa ba iha dezeñu ninian, tanba iha Obras Públika, ita iha rekursu ida ne’ebé mak limitadu,” Nicolau Lino Freitas Belo, hateten ba Hatutan.com, iha kna’ar fatin, Mandarin, Díli, kinta (13/01/2022).

Advertisement

Nicolau Lino Freitas Belo, hateten ho rekursu umanu liu-liu tékniku sira ne’ebé limitadu, difikulta tebes MOP atu halo atendimentu ba estragu sira barak ne’ebé akontese.

Problema seluk tán ne’ebé implika ba intervensaun Governu nian ba iha projetu emerjénsia sira ne’e, maka pandemia globál Covid-19, nune’e ikus mai Governu hamosu konfinamentu obrigatóriu durante fulan-tolu, movimentasaun públiku ba munisípiu sira paradu.

Alende ne’e, Nicolau Belo hatutan, ho sistema burokrasia ne’ebé naruk, la’o entre liña ministériu sira hanesan, Obras Públika hanesan projetu na’in halo planu, Ministériu ba Planu no Ordenamentu Territóriu (MPOT) mak verifika, no Aprovizionamentu fali iha Ministériu Finansas (MF).

Ho siklu sira ne’e maka, nia esplika tán, presiza atu habadak burokrasia liu-liu ba iha planeamentu, orsamentu, ezekusaun, no presiza avaliasaun ne’ebé mak tenke di’ak.

Seidauk Ezekuta Fundu Kalamidade ho Millaun $58

Advertisement

Labarik sira halimar hela iha tempu inundasaun iha Díli, 05 fulan-Janeiru 2022. Foto/Hatutan

Hafoin akontesimentu dezastre natural iha 04 Abríl 2021, Governu halo kedas alokasaun orsamentu hamutuk millaun $58. Maibé, montante orsamentu ida ne’e, to’o oras ne’e seidauk Governu ezekuta.

“Hanesan ohin ha’u hateten katak, orsamentu ba iha kalamidade, $58 milloens. Orsamentu ida ne’e, la ezekuta, to’o agora ita seidauk selu,” governante ne’e, informa.

Kona-bá projetu Estrada ne’ebé aat, besik iha embaixada Japaun nia oin, Governu foin ezekuta orsamentu ho millaun $259, maibé, orsamentu barak mak seidauk ezekuta to’o agora.

Orsamentu sira ne’e, la halo nia ezekusaun, tanba kontribui hosi rekursu umanu ne’ebé limitadu iha MOP rasik, inklui pandemia global Covid-19 no sistema burokrasia ne’ebé naruk.

“Orsamentu iha hela, mais la ezekuta. Haree hosi aspetu sira-ne’e mak impede tiha orsamentu ne’e la ezekuta,” Nicolau Lino Freitas Belo, dehan.

Kona-bá planu MOP nian hodi halo normalizasaun ba mota (ribeiras) ne’ebé estraga populasaun sira nia natar, Nicolau esplika, iha kurtu prazu nian mak sira organiza no mobiliza ona ekipamentu pezadu sira iha Instituto de Gestão dos Equipamentos (IGE), atu nune’e, labele afeta ba iha komunidade sira ninia natar, ka ameasa ba iha komunidade sira nia saúde públika.

Advertisement

Iha planu ba médiu nian, presiza reforsa tán rekursu umanu iha instituisaun Obras Públika no tenke iha nivel planeamentu ne’ebé di’ak.

Kona-bá planu sira ba longu nian, Governu ne’ebé atu troka, tenke halo jestaun di’ak iha instituisaun Obras Públika, liu-liu tenke kria departamentu espesífiku ida kona-bá asuntu dezastre naturál nian.

Klasifika Projetu Emerjénsia Tuir Level

Hafoin akontese kalamidade iha 04 Abríl 2021, Primeiru Ministru Taur Matan Ruak, hamosu kedas despaixu ida ho númeru 57/04/2021. Hosi despaixu ida-ne’e, konsege estabelese ekipa task force ida, oinsá mak atu responsabiliza no halo verifika estragu sira ne’ebé akontese ona.

Rezultadu identifikasaun ba projetu sira-ne’e, fahe ba level 1 to’o level 3. Iha projetu emerjénsia level 1 nian, haree kona-bá normalizasaun mota, no kuaze konklui ona.

Advertisement

Hosi dadus ne’ebé mak orsamenta ba iha normalizasaun, Governu investe hamutuk millaun $1.8. Orsamentu ida ne’e, utiliza hodi selu ona ba empreza hamutuk 34, ne’ebé mak apoiu Governu, durante halo normalizasaun ba mota sira ne’ebé afeta ba  kalamidade iha 04 Abríl 2021.

Projetu emerjénsia sira iha nivel 2 nian, mak reabilita ona estrada ne’ebé kotu, besik iha embaixada Japaun nia oin, Pantai Kepala, Díli. Projetu ida ne’e, implementa hosi emprezáriu Montana Di’ak, ho ninia valór estimasaun orsamentu hamutuk $259.742 no obra refere, 100%.

Tuir Nicolau katak sei iha obra hamutuk haat mak oras ne’e sei “on going”. Projetu ida mak lokaliza iha iha Box Carlvert iha Ailok-laran no atinje ona 80%. Segundu maka, iha emergency retaining wall protection iha mota Maloa no nia progresu foin atinje 88%.

Iha parte terseiru maka, projetu emerjénsia iha mota Bidau Toko Baru, ne’ebé responsabiliza hosi kompañia Santa Di’ak, oras ne’e termina ho 100%.

Emergency project ba iha Tibar, chyclop concrete retaining wall hosi empreza Salimago, nian 100% ona.

Advertisement

“Ida ne’e ba iha level 02 ne’ebé mak ita saida. Projetu emerjénsia ba iha semi gravity wall iha ponte CPLP Comoro nian, CAFI foti ona desizaun atu loke konkursu, ho valór orsamentu hamutuk millaun $1.2,” nia esplika.

Kona-bá atividade sira ne’ebé mak tama iha level 03 nian, lidera hosi ekipa adhoc ho pakote hamutuk 17 no MOP propoin orsamentu ho millaun $10. Maibé, liuhosi verifikasaun iha Ajénsia Dezenvolvimentu Nasionál (ADN)  hamenus ba millaun $8 de’it.

MOP Elabora Hela Projetu 140-Resin

Daudaun ne’e, Governu liuhosi MOP halo hela elaborasaun ba projetu hamutuk 140-resin ne’ebé afetadu hosi situasaun kalamidade iha 04 Abríl 2021. Projetu sira-ne’e, sei haruka fali ba ADN atu kontinua verifika tán.

Projetu foun hamutuk 40 resin ne’e, kobre hotu ba iha munisípiu hamutuk 12 iha territóriu TL, maibé la sura ho Rejiaun Administrativu Espesiál Oé-Cusse Ambeno (RAEOA).

Advertisement

Planu Asaun MOP  iha 2022

Vise Ministru Obras Públikas (MOP), Nicolau Lino Freitas Belo, haktuir, tuir lei orgánika VIII Governu Konstitusionál nian, iha ministériu Obras Públika, kompostu hosi ministru no vise ministru.

Iha fulan-tolu liubá, Ministru Obras Públikas (MOP), Salvadór Pires dos Reis, delega ona kompeténsia ba nia vise Nicolau Lino Freitas Belo, hanesan tuir mai ne’e:

  1. Sai hanesan membru bai ha Conselho Administração Fundo Infraestruturas (CAFI).
  2. Atu jere projetu abandonadu sira ne’ebé mak Governu anterior husik hela, durante 2011 to’o 2018.
  3. Lidera projetu ilegál ne’ebá mak laiha kontratu
  4. Kona-bá projetu empréstimu sira ne’ebé mak área kobertura ba iha vise ninian.

Daudaun ne’e mós, liña ministériu sira, tau ona orsamentu ho totál hamutuk millaun $225, nu’udár fundu ba iha infraestrutura nian mak hanesan, estrada, ponte, eletrisidade, água no saneamentu.

Ba espesífiku ba de’it iha estrada no ponte sira ho orsamentu hamutuk millaun $164 sei kobre ba iha programa haat ka lima.

“Ba reabilitasaun estrada ho pakote projetu hamutuk 84, projetu foun, no reapropriasaun. Nune’e mós ba konsultan sira atu halo supervizaun ba estrada, ba pontes, nune’e mós  millaun $17 prevee ba iha kalamidade,” Nicolau Belo esplika.

Advertisement

Kona-bá orsamentu sira mak alokadu ba iha situasaun kalamidade nian iha 04 abril 2021, governu aloka ona osan ho valór hamutuk millaun $58 no  iha 2022, propoin tán orsamentu ho millaun $17.

Maske nune’e,  Nicolau Beo rekoñese katak kona-bá ninia implementasaun no ezekusaun ba orsamentu sira ne’e, presiza ezersísiu atu jere instituisaun MOP rasik, liu-liu diresaun nasionál sira ligadu ba estrada, ponte no kontrolu de seias nian.

Jornalista: Rogério Pereira Cárceres

Advertisement
Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Nasionál

Hatutan.com Manán Prémiu Foto Jornalístiku Di’ak Liu Ba Tinan 2026

Published

on

By

Jornalista: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading

Justisa & Krime

Tauk Povu Lakon Konfiansa Ba Tribunál, Komisaun La Públika Valór Ezame Kandidatu Juízes

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli – Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Carmelita Caetano Moniz hatete, Kandidatu ne’ebé hetan valór ne’ebé to’o ba kritériu aprova sei hetan estatutu aptu, enkuantu sira ne’ebé la atinji valór ne’ebé determina sei konsidera la aptu, kandidatu sira ne’ebé la aptu iha direitu atu hato’o reklamasaun, no juri sei analiza reklamasaun hirak-ne’e antes foti desizaun.

Tuir Carmelita, servisu juis nian iha responsabilidade bo’ot iha sosiedade, tanba desizaun judisiál sira afeta diretamente direitu no moris sidadaun sira. Tanba ne’e, nia konsidera katak avaliasaun ba juis tenke hala’o ho kuidadu no tuir kritériu ne’ebé klaru.

“Valór ita labele tau, tanba sé juíz ida hetan valór ida ki’ik tebes, konfiansa povu nian ba tribunál oinsá? impaktu sosiál makas tanba ho ida ne’e mak juíz sira nia servisu la hanesan ita bai-bain. Juíz nia servisu ne’e servisu ida ne’ebé ita dehan depois de Maromak, segundu maromak iha mundu mak juíz sira ona, ema hotu-hotu tenki kumpri, sira haruka ba prizaun tenki ba, entaun ita tenki rezerva tebes sasan sira ne’e,” Dehan Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta 15/10/2026.

Nia mós rejeita kona-ba diskriminasaun iha prosesu avaliasaun, nia afirma katak membru juri na’in tolu no sekretáriu ida mai husi Portugal, no sira la koñese kandidatu sira ne’ebé partisipa iha prosesu rekrutamentu.

“Primeiru la iha diskriminasaun ba valór tanba juri na’in 3 ho sira nia sekretáriu ida mai hotu husi ne’eba (Portugal) sira nein koñese kandidatu ida, ne’ebé ita atu ko’alia deskriminasaun husi ida ne’ebé? Afasta sira ne’e tanba valór la to’o, tuir regulamentu avaliasaun ne’ebé mak komisaun aprova katak ezame eskrita ne’e sira ne’ebé iha valór masimu di’ak liu ne’e mak 20,” Nia informa

Advertisement

Avaliasaun ba ezame eskrita hala’o tuir regulamentu ne’ebé komisaun aprova ona. Tuir nia, kandidatu ne’ebé hetan valór máximu 20 mak konsidera aptu ka pasa, enkuantu kandidatu ne’ebé hetan valór menus husi 10 la pasa.

Nia mós kompara sistema ne’e ho avaliasaun karreira iha instituisaun judisiál no Ministériu Públiku, ne’ebé uza kategoria kualifikadu no la kualifikadu. Nia konsidera katak publikasaun valór individual ba juis bele iha impaktu ba konfiansa públiku ba tribunál.

Vaga ne’ebé disponivel limitadu kompara ho númeru kandidatu sira, kandidatu na’in 32 kompete ba vaga ne’en (6) iha Tribunál Supremu Justisa, enkuantu kandidatu na’in 24 seluk kompete ba vaga sia iha Tribunál Rekursu.

Nia aumenta, kandidatu sira ne’ebé la hetan vaga iha faze ida bele hein oportunidade seluk atu partisipa iha prosesu seleksaun ba Tribunál Rekursu ka Tribunál Supremu Justisa, tuir vaga no kondisaun ne’ebé disponivel.

“Kandidatu sira ne’ebé la pasa iha prosesu seleksaun ba tribunál superior sira sei kontinua hala’o sira-nia funsaun nu’udar juis iha primeira instánsia, no bele partisipa fali iha konkorsu tuir regra no oportunidade ne’ebé disponivel,” Nia salienta.

Advertisement

Iha parte seluk, komisáriu José Pedro Camões, esplika, avaliasaun ba kandidatu sira hala’o tuir kritériu ne’ebé komisaun determina ona, ho rezultadu aptu no la aptu. Kandidatu sira ne’ebé la konkorda ho rezultadu avaliasaun bele uza sira-nia direitu atu hato’o reklamasaun.

“Ezame ne’e iha maneira rua atu fó valór tau aptu no la aptu, ida valór sufisiente ba leten mak aptu no ida númeru eskala ki’ik ne’e mak la aptu ne’ebé la’os buat foun ida, labele deskonfia, bai-bain dehan valór iha 6 ba leten ne’e valór ida di’ak, karik valór 5 mai kraik ne’e valór ida ladun di’ak, ne’ebé maneira atu avalia ne’e mak ida ne’e, se la aptu, sira bele uza sira nia direitu atu halo reklamasaun, depois juri sira sei hare’e sira nia reklamasaun ne’e atu fó fali desizaun seluk,” Esplika Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), José Pedro Camões.

Desizaun kona-ba prosesu avaliasaun no rekrutamentu juis nian tama iha kompeténsia Konsellu Superior Majistratura Judisiál, tuir lei no regulamentu ne’ebé vigora.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

 

Advertisement

Continue Reading

Nasionál

CAC Halo Sensibilizasaun ba PNTL Atu Prevene no Kombate Krime, Korupsaun Iha Timor-Leste

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubru 2026), Díli – Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC) hala’o atividade sensibilizasaun no formasaun ba membru Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), iha Sentru Formasaun Polísia, Comoro, Díli, ho objetivu atu hametin kooperasaun entre instituisaun rua ne’e, iha esforsu prevensaun no kombate krime komún no korupsaun iha Timor-Leste.

Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo, hatete, formasaun ne’e importante atu hametin kooperasaun entre CAC no PNTL, liu-liu iha komprensaun kona-ba krime no korupsaun, no oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian.

“Formasaun ida ne’e atu aproxima tan Polísia, liu-liu komandante sira, atu bele komprende oinsá servisu sira liga ho asuntu kriminál no korupsaun. Ita hare’e mós oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian, tanba nasaun enfrenta problema oi-oin ne’ebé polísia tenke hasoru, iha servisu balun ne’ebé liga ho korupsaun no balun seluk liga ho krime komún. Tanba ne’e, presiza kooperasaun no vontade tomak atu prevene no kombate krime sira ne’e,” dehan Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo ba jornalista sira iha Akademia Polísia, Comoro, Kinta-feira (15/10/2026).

Nia mós subliña katak PNTL iha responsabilidade importante atu mantein fiar públiku, tanba komunidade konsidera polísia hanesan instituisaun ne’ebé iha kna’ar atu garante seguransa no kumprimentu lei.

Advertisement

Tanba ne’e, nia apela atu membru PNTL hotu-hotu evita hahalok koruptu no komprende di’ak lei penál sira ne’ebé liga ho krime korupsaun.

“Ita tenke fó hanoin ba ema hotu, liu-liu instituisaun PNTL ne’ebé povu fiar, atu labele iha tendénsia komete aktu korupsaun. Instituisaun PNTL, ho nia estrutura tomak, tenke hola parte, koopera no komprende asuntu sira lei penál nian ne’ebé liga ho korupsaun,” nia hatutan.

Iha parte seluk, Segundu Komandante Institutu Superior Sentru Polísia, Superintendente Xefe, Joni Viana, hatete formasaun ne’e importante tanba iha relasaun ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun.

Nia esplika, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, membru PNTL presiza iha koñesimentu sufisiente kona-ba lei sira ne’e, atu hala’o kna’ar no misaun iha terrenu tuir prosedimentu no padraun ne’ebé lo’os.

“Formasaun ida ne’e importante tebes tanba liga ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, PNTL tenke iha koñesimentu kona-ba lei sira ne’e, atu iha ezekusaun no misaun iha terrenu labele sala, maibé tenke tuir padraun ne’ebé loos,” Joni Viana afirma.

Advertisement

Atividade sensibilizasaun no formasaun ne’e sai hanesan parte husi esforsu atu hasa’e koñesimentu membru PNTL kona-ba prevensaun korupsaun, kumprimentu lei no hadi’a kualidade servisu polísia nian iha Timor-Leste.

Jornalista: Felix Fernandes

Continue Reading
Advertisement

Trending