Connect with us

Nasionál

Sarani Sira Iha Obrigasaun Atu Reza ba Prosesu Nomeasaun Bispu Foun Baucau

Published

on

Hatutan.com, (06 Maiu 2022), Díli—Pró-Prezidente Conferênsia Episcopal Timorense (CET), no Arsebispu Arkedioseze Metropolitana Díli, Dom Virgílio do Carmo da Silva, SDB husu sarani Katólika iha Igreja partikulár Timor-Leste atu reza hodi husu tulun ba Espíritu Santu nune’e haraik ba Dioseze Baucau bibi-atan di’ak ida bele servi Uma-Kreda no sarani dioseze ne’e.

Dom Virgílio informa katak, prosesu nomeasaun ba Bispu foun Dioseze Baucau kabe ba responsabilidade reprezentante Amu Papa nian iha Timor-Leste, tanba ne’e prosesu no konsulta sira la’o namanas maibé ida-ne’e segredu.

Lee Mós: Administradór Diosezanu Kontinua Serbisu Hodi Hein Bispu Foun Baucau

Advertisement

Iha prosesu ne’e se mak hola parte no saida mak sei halo, hola parte iha segredu tanba ne’e públiku sei la hatene no ida ne’e segredu duni.

“Ha’u hakarak hateten ba sarani sira katak, prosesu ne’e la’o tiha ona. Ita hein no husu ba sarani sira hotu atu reza makás nune’e prosesu ne’e hotu lalais atu ita bele hetan Bispu foun ida ba Dioseze Baucau,” Dom Virgílio do Carmo da Silva, SDB hateten.

Fulan ne’en ona mak Dioseze Baucau mamuk hela, tanba laiha Bispu, nune’e srani hotu-hotu iha reponsabilidade no obrigasaun morál atu reza hodi husu Espiritu Santu loke ema hotu nia fuan atu aprezenta kandidatiu ne’ebé loos, di’ak no Santu nune’e bele tau matan ba Dioseze Baucau.

Prosesu Nomeasaun Bispu Foun Liu Hosi Dalan Lima:

  1. Sei iha trono de vaga ka bainhira reforma

Iha kada Dioseze, iha Konsellu Kúria ne’ebé forma hosi Dioseze no kompostu hosi Nai-lulik sira ne’ebé Dioseze mak hili duni ho dalan espesiál.

Kada tinan, Konsellu Kúria ne’e avalia Nai-lulik hotu-hotu iha Dioseze nia laran, hodi determina Nai-lulik ida ne’ebé mak merese atu prepara ba Bispu.

Advertisement

Avaliasaun Konsellu kúria nian ne’e, intensu no seletivu, bainhira Bispu iha Dioseze ida tama ona ba idade reforma ou mate, ikus-mai hamosu trono de vaga (sede vacante).

Regra Uma Kreda nian hatuur katak, Bispu bele husu rejignasaun bainhira idade tama ona ba 75.

  1. Lista naran sei haruka ba Vatikanu

Naran hosi Nai-lulik sira ne’ebé selesionadu sei haruka ba Vatikanu. Naran sira ne’e mós sei intrega ba Nunciatura ka Embaixada Vatikanu.

Tanba ne’e, Dioseze sira iha Timor-Leste sei haruka naran kandidatu Bispu sira nian ba Vatikanu liu hosi Nunciatura Apostólika iha Díli.

Bainhira Vatikanu simu ona naran hirak ne’e, Papa ho nia ekipa espesiál inklui Nuncio rasik  sei tuir atu halo avaliasaun, hodi deside hosi naran hirak ne’e ida ne’ebé mak merese duni ba knaar Bispu.

  1. Sei Fó hatene hosi Nuncio

Hafoin Papa hili ida hosi naran hirak ne’ebé rekomendadu, Nuncio sei konvida Nai-lulik ne’ebé eskollidu atu fó hatene katak, Papa nomeia ona nia ba Bispu.

Bainhira Nuncio bolu, Nai-lulik ne’e seidauk konkorda atu sai Bispu. Nia bele rezeita desizaun ne’e ho razaun ruma tuir nia.

Advertisement

Baibain rezeisaun sempre mosu dahuluk, maibé hafoin fó korájen liu hosi reflesaun no orasaun, Nai-lulik nee simu desizaun ne’e.

Atu fó hatene katak, prosesu ne’e la’o sekretu tebes no laiha ema ida mak hatene eseptu Nuncio no Nai-lulik ne’e rasik.

  1. Define Data Anúnsiu

Hafoin Nai-lulik ne’e aseita ho desizaun ne’ebé iha, sei husu atu Nai-lulik ne’e hakerek karta ho liman iha Núncio nia oin. Karta ne’e hato’o ba Papa no sei haruka ba Vatikanu.

Nai-lulik eskolidu no Nuncio sei hili loron anúnsiu ba públiku no data ordenasaun Episkopál.

Anúnsiu ba Nai-lulik ne’ebé eskollidu nu’udár Bispu foun sei halo dala ida de’it, hosi Dioseze no mós iha Vatikanu hosi Papa ba knaar foun ne’ebé Nai-lulik ne’e simu nu’udár Bispu.

  1. Preparasaun ba Ordenasaun Episkopál

Hafoin anúnsiu, Bispu foun iha tempu fulan tolu atu halo preparasaun ba ordenasaun.

Durante tempu ne’ebé iha, Bispu foun sei prepara nia programa pastorál, lema ordenasaun unuk Bispu nian to’o iha serimónia ordenasaun nian.

Advertisement

Nia mós sei iha tempu espesiál atu hala’o retiru ka reflesaun durante semana ida nu’udár tempu preparasaun espirituál nian ba knaar foun hanesan Bispu.

Jornalista: Vito Salvadór

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Justisa & Krime

Tauk Povu Lakon Konfiansa Ba Tribunál, Komisaun La Públika Valór Ezame Kandidatu Juízes

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli – Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Carmelita Caetano Moniz hatete, Kandidatu ne’ebé hetan valór ne’ebé to’o ba kritériu aprova sei hetan estatutu aptu, enkuantu sira ne’ebé la atinji valór ne’ebé determina sei konsidera la aptu, kandidatu sira ne’ebé la aptu iha direitu atu hato’o reklamasaun, no juri sei analiza reklamasaun hirak-ne’e antes foti desizaun.

Tuir Carmelita, servisu juis nian iha responsabilidade bo’ot iha sosiedade, tanba desizaun judisiál sira afeta diretamente direitu no moris sidadaun sira. Tanba ne’e, nia konsidera katak avaliasaun ba juis tenke hala’o ho kuidadu no tuir kritériu ne’ebé klaru.

“Valór ita labele tau, tanba sé juíz ida hetan valór ida ki’ik tebes, konfiansa povu nian ba tribunál oinsá? impaktu sosiál makas tanba ho ida ne’e mak juíz sira nia servisu la hanesan ita bai-bain. Juíz nia servisu ne’e servisu ida ne’ebé ita dehan depois de Maromak, segundu maromak iha mundu mak juíz sira ona, ema hotu-hotu tenki kumpri, sira haruka ba prizaun tenki ba, entaun ita tenki rezerva tebes sasan sira ne’e,” Dehan Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta 15/10/2026.

Nia mós rejeita kona-ba diskriminasaun iha prosesu avaliasaun, nia afirma katak membru juri na’in tolu no sekretáriu ida mai husi Portugal, no sira la koñese kandidatu sira ne’ebé partisipa iha prosesu rekrutamentu.

“Primeiru la iha diskriminasaun ba valór tanba juri na’in 3 ho sira nia sekretáriu ida mai hotu husi ne’eba (Portugal) sira nein koñese kandidatu ida, ne’ebé ita atu ko’alia deskriminasaun husi ida ne’ebé? Afasta sira ne’e tanba valór la to’o, tuir regulamentu avaliasaun ne’ebé mak komisaun aprova katak ezame eskrita ne’e sira ne’ebé iha valór masimu di’ak liu ne’e mak 20,” Nia informa

Advertisement

Avaliasaun ba ezame eskrita hala’o tuir regulamentu ne’ebé komisaun aprova ona. Tuir nia, kandidatu ne’ebé hetan valór máximu 20 mak konsidera aptu ka pasa, enkuantu kandidatu ne’ebé hetan valór menus husi 10 la pasa.

Nia mós kompara sistema ne’e ho avaliasaun karreira iha instituisaun judisiál no Ministériu Públiku, ne’ebé uza kategoria kualifikadu no la kualifikadu. Nia konsidera katak publikasaun valór individual ba juis bele iha impaktu ba konfiansa públiku ba tribunál.

Vaga ne’ebé disponivel limitadu kompara ho númeru kandidatu sira, kandidatu na’in 32 kompete ba vaga ne’en (6) iha Tribunál Supremu Justisa, enkuantu kandidatu na’in 24 seluk kompete ba vaga sia iha Tribunál Rekursu.

Nia aumenta, kandidatu sira ne’ebé la hetan vaga iha faze ida bele hein oportunidade seluk atu partisipa iha prosesu seleksaun ba Tribunál Rekursu ka Tribunál Supremu Justisa, tuir vaga no kondisaun ne’ebé disponivel.

“Kandidatu sira ne’ebé la pasa iha prosesu seleksaun ba tribunál superior sira sei kontinua hala’o sira-nia funsaun nu’udar juis iha primeira instánsia, no bele partisipa fali iha konkorsu tuir regra no oportunidade ne’ebé disponivel,” Nia salienta.

Advertisement

Iha parte seluk, komisáriu José Pedro Camões, esplika, avaliasaun ba kandidatu sira hala’o tuir kritériu ne’ebé komisaun determina ona, ho rezultadu aptu no la aptu. Kandidatu sira ne’ebé la konkorda ho rezultadu avaliasaun bele uza sira-nia direitu atu hato’o reklamasaun.

“Ezame ne’e iha maneira rua atu fó valór tau aptu no la aptu, ida valór sufisiente ba leten mak aptu no ida númeru eskala ki’ik ne’e mak la aptu ne’ebé la’os buat foun ida, labele deskonfia, bai-bain dehan valór iha 6 ba leten ne’e valór ida di’ak, karik valór 5 mai kraik ne’e valór ida ladun di’ak, ne’ebé maneira atu avalia ne’e mak ida ne’e, se la aptu, sira bele uza sira nia direitu atu halo reklamasaun, depois juri sira sei hare’e sira nia reklamasaun ne’e atu fó fali desizaun seluk,” Esplika Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), José Pedro Camões.

Desizaun kona-ba prosesu avaliasaun no rekrutamentu juis nian tama iha kompeténsia Konsellu Superior Majistratura Judisiál, tuir lei no regulamentu ne’ebé vigora.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

 

Advertisement

Continue Reading

Nasionál

CAC Halo Sensibilizasaun ba PNTL Atu Prevene no Kombate Krime, Korupsaun Iha Timor-Leste

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubru 2026), Díli – Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC) hala’o atividade sensibilizasaun no formasaun ba membru Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), iha Sentru Formasaun Polísia, Comoro, Díli, ho objetivu atu hametin kooperasaun entre instituisaun rua ne’e, iha esforsu prevensaun no kombate krime komún no korupsaun iha Timor-Leste.

Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo, hatete, formasaun ne’e importante atu hametin kooperasaun entre CAC no PNTL, liu-liu iha komprensaun kona-ba krime no korupsaun, no oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian.

“Formasaun ida ne’e atu aproxima tan Polísia, liu-liu komandante sira, atu bele komprende oinsá servisu sira liga ho asuntu kriminál no korupsaun. Ita hare’e mós oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian, tanba nasaun enfrenta problema oi-oin ne’ebé polísia tenke hasoru, iha servisu balun ne’ebé liga ho korupsaun no balun seluk liga ho krime komún. Tanba ne’e, presiza kooperasaun no vontade tomak atu prevene no kombate krime sira ne’e,” dehan Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo ba jornalista sira iha Akademia Polísia, Comoro, Kinta-feira (15/10/2026).

Nia mós subliña katak PNTL iha responsabilidade importante atu mantein fiar públiku, tanba komunidade konsidera polísia hanesan instituisaun ne’ebé iha kna’ar atu garante seguransa no kumprimentu lei.

Advertisement

Tanba ne’e, nia apela atu membru PNTL hotu-hotu evita hahalok koruptu no komprende di’ak lei penál sira ne’ebé liga ho krime korupsaun.

“Ita tenke fó hanoin ba ema hotu, liu-liu instituisaun PNTL ne’ebé povu fiar, atu labele iha tendénsia komete aktu korupsaun. Instituisaun PNTL, ho nia estrutura tomak, tenke hola parte, koopera no komprende asuntu sira lei penál nian ne’ebé liga ho korupsaun,” nia hatutan.

Iha parte seluk, Segundu Komandante Institutu Superior Sentru Polísia, Superintendente Xefe, Joni Viana, hatete formasaun ne’e importante tanba iha relasaun ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun.

Nia esplika, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, membru PNTL presiza iha koñesimentu sufisiente kona-ba lei sira ne’e, atu hala’o kna’ar no misaun iha terrenu tuir prosedimentu no padraun ne’ebé lo’os.

“Formasaun ida ne’e importante tebes tanba liga ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, PNTL tenke iha koñesimentu kona-ba lei sira ne’e, atu iha ezekusaun no misaun iha terrenu labele sala, maibé tenke tuir padraun ne’ebé loos,” Joni Viana afirma.

Advertisement

Atividade sensibilizasaun no formasaun ne’e sai hanesan parte husi esforsu atu hasa’e koñesimentu membru PNTL kona-ba prevensaun korupsaun, kumprimentu lei no hadi’a kualidade servisu polísia nian iha Timor-Leste.

Jornalista: Felix Fernandes

Continue Reading

Justisa & Krime

PM Xanana Husu Juri Halo Avaliasaun ho Di’ak Atu Hetan Juízes Kualifikadu ba Supremu Tribunál Justisa

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli– Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão husu ba membru juri internasionál sira atu hala’o prosesu avaliasaun ba kandidatu juízes sira ho di’ak, independente no imparsiál, hodi asegura katak kandidatu sira ne’ebé sei tuur iha Supremu Tribunál Justisa (STJ) iha kualifikasaun no kapasidade adekuada.

Pedidu ne’e Primeiru-Ministru hato’o durante enkontru ho membru juri internasionál sira, ne’ebé responsavel ba prosesu seleksaun juízes, hafoin prosesu teste eskrita remata ona no prepara atu tama ba faze entrevista.

Iha enkontru ne’e, Xanana apresia servisu ne’ebé juri sira hala’o to’o agora, no husu atu kontinua hala’o knaar ho responsabilidade, tuir padraun no espetativa Estadu nian.

“Enkontru ida ne’e atu fó esperansa ba malu, Primeiru-Ministru hakarak juri sira halo servisu ho di’ak tuir prespetiva ne’ebé mak ita no estadu nia hakarak,” Dehan, membru Komisaun rekrutamentu Juiz STJ, Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta, 15/10/2026.

Advertisement

Primeiru Ministru konfia tebes juri sira nia integridade, imparsialidade, independensia no juri sira nian esperiensia ne’ebé mak bo’ot tebes.
Primeiru-Ministru mós hato’o konfiansa ba integridade, imparsiálidade, independénsia no esperiénsia profisionál membru juri sira nian. Nia subliña katak avaliasaun ne’ebé hala’o ho di’ak sei ajuda identifika kandidatu Timoroan sira ne’ebé iha kualifikasaun atu hala’o knaar nu’udar juízes iha Supremu Tribunál Justisa.

“Primeiru Ministru konfia tebes juri sira nia integridade, imparsialidade, independensia no juri sira nian esperiensia ne’ebé mak bo’ot tebes. Tanba ne’e Primeiru-Ministru husu atu ho kapasidade ne’ebé juri sira iha atu halo avaliasaun teste ida ne’ebé di’ak hodi hetan ita nia Timor oan sira ne’ebé kualifikadu hodi ba tu’ur iha Supremu Tribunál Justisa, ida ne’e mak PM husu tanba hakarak hari’i Supremu Tribunál Justisa ho juízes sira ne’ebé mak kualifikadu no juri sira mós komprometidu katak sei halo servisu ida ne’ebé mak di’ak ba rai ida ne’e,” Informa Komisária Carmelita.

Juri sira mós lori sira nia naran no instituisaun ne’ebé sira servisu antigamente dehan sira sei halo forma hotu-hotu ho di’ak atu hetan rezultadu ne’ebé di’ak.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement
Continue Reading
Advertisement

Trending