Connect with us

Nasionál

Taur Prontu Koopera ho Primeiru-Ministru Indijitadu

Published

on

Hatutan.com, (09 Juñu 2023), Díli- Primeiru-Ministru, Taur Matan Ruak, prontu koa’lia no koopera ho Primeiru-Ministru indijitadu atu kontínua fó opiniaun bá interese nasionál no dezenvolvimentu nasaun nian.

Lee Mós : A-Deus Oitavu Governu Konstitusionál

Iha kampaña fulan-ida hale’u territóriu Timor-Leste, partidu CNRT sempre deklara katak bainhira CNRT manan eleisaun ne’e, maka Prezidente partidu CNRT, Kay Rala Xanana Gusmão sai Primeiru-Ministru bá Governu da-IX períodu 2023-2028.

Advertisement

Primeiru-Ministru (PM), Taur Matan Ruak. Foto/Elio dos Santos da Costa

Bá jornalista sira iha Palásiu Prezidensiál, Díli, Sesta (09/06/2023), Primeiru-Ministru Taur Matan Ruak,  informa katak VIII Governu Konstitusionál nia reuniaun Konsellu Ministru nian termina tiha ona iha Kuarta, 07 fulan-Juñu ne’e, ho nune’e, Governu atuál preparadu loos atu simu Governu foun períodu 2023-2028.

Liuhosi enkontru semanál ho Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta iha Palásiu Prezidensiál, Taur Matan Ruak, haktuir katak oportunidade saida de’it nia prontu simu.

“Ha’u prontu oportunidade saida de’it simu, ko’alia uitoan, la’ós de’it agora depois tomada de posse sei iha hanoin ruma, opiniaun ruma ha’u bele fó. Ha’u dehan Xefe Estadu katak ha’u prontu, disponivel, ha’u nia gabinete tomak, governu tomak,” Primeiru-Ministru Taur Matan Ruak hateten.

Xefe Governu informa mós ba Xefe Estadu katak, fó ona instrusaun bá ministru sira hotu atu sira sai hosi fatin servisu, bainhira sira simu ona sira nia substitutu, atu hatudu kultura foun ida, labele kaer soe hela de’it, halai tiha husik hela hanesan ne’e, nasaun ne’e la’ós ema ida nian, hotu-hotu tenke iha responsabilidade.

“Depedentemente ita iha diverjénsia, ita nia problema polítiku, maibé nasaun ne’e ita-nian, ema barak terus, sofre mate depois harii entaun ita respeitu ba ida-ne’e,” Taur Matan Ruak hateten.

Iha sorumutukk ho PR José Ramos-Horta ne’e, Taur Matan Ruak, entrega kopia relatóriu ida kona-bá mandatu no prestasaun servisu  Governu da-VIII nian.

Advertisement

Nia dehan informasaun ba Prezidente Repúblika kona-ba auditória kámara de kontas ne’ebé halo ba orsamentu jerál estadu tinan-tinan liu-liu VIII governu konstitusionál nian.

Progresu VIII Governu Konstitusionál

Primeiru-Ministru (PM), Taur Matan Ruak. Foto/Elio dos Santos da Costa

Primeiru-Ministru Taur Matan Ruak argumenta katak Timor-Leste iha dezafiu barak, instabilidade polítika no governativa ne’e hatudu katak iha oin partidu hotu-hotu labele hanoin halo krize de’it. Tanba bainhira iha instabilidade polítika, iha instabilidade governativa entaun ne’e atraza hadi’a prosesu nasaun ne’e, entaun hotu-hotu  buka evita ida ne’e.

Timor-Leste iha 41,3% pobreza multidimensional ne’e konta husi setór tolu importante saúde, edukasaun, no rendimentu sira, signifika kuaze metade populasaun kiak. Agora halo nusa mak Estadu bele kombate ida ne’e, la’ós governu ida ka governu rua de’it entaun  presiza tetu investimentu seriu.

“Ita iha 47% labarik sira má-nutrisaun. Ita iha 36%, inseguransa alimentár katak dala-ruma família balun nia han loron ida, nia la hatene aban bainrua ne’e halo nusa, inseguransa alimentár katak hahán la sufisiente,” Taur Matan Ruak afirma.

Nia subliña iha dezafiu ida seluk mak dezempregu, ha’u bainhira tama lidera VIII Governu primeira vez mai ne’e iha 11% ohin ne’e 9,6%, dezempregu ne’e boot. Ida seluk mak diversifika ekonómiku, governu hotu-hotu ko’alia labele depende de’it ba fundu petrolíferu tenke diversifika iha área turizmu, peska, agrikultura to’o agora se mak diversifika seidauk.

Advertisement

Timor-Leste Nia Adezaun bá ASEAN

Timor-Leste iha route map ne’ebé tenke kumpre hosi ASEAN, Timor-Leste agora membru observadór, probabilidade 2028-2029 simu ASEAN, reuniaun simeira ASEAN.

ASEAN de’it di’ak, maibé se ASEAN plus ne’e signifika país barak mak sei mai. Agora iha infraestrutura balun sira hakarak haree,  prontu atu simu, ida Aeroportu Internasionál Nicolãu Lobato Komoro, ita nia Aeroportu simu aviaun sira natoon de’it, ita boot sira haree aviaun balun ita bainhira sa’e nia tun nia trava dala ruma ita tauk travaun kotu ita ba para iha mota ne’e signifika ita nia Aeroportu ne’e badak liu.

“Entaun ita hakarak ida ne’e akontese, kontratu hotu ona, ha’u fiar katak tempu badak sei lansamentu primeira pedra 2026 prontu ona. Ida seluk fiber optika, sira hakarak iha nia internet ne’e lalais no seguru,” Taur Matan Ruak hateten.

Bele lalais dala ruma la seguru, ema bele hacker sira lakohi ida ne’e bele akontese entaun lalais no seguru. Ita daudaun ne’e ita nia nei-neik ka lentu liu. Entaun ha’u espera katak fiber optika ne’e bele avansa.

Advertisement

Taur fó ezemplu iha konferénsia nivel altu ASEAN nian ne’ebé halo iha Indonézia, infraestrutura otelaria  iha Labuan Bajo, ema barak la bá hanesan ita-boot sira haree Embaixadór Indonézia iha Timor la bá tanba saida, no seluk limita ema tanba labele simu ema barak infraestrutura iha ne’ebá ne’e natoon de’it.

Mezmu hanesan ne’e simu ema besik rihun rua resin entaun sem kontrolu bele to’o 3,000 depois mákina ida sustenta lojístika téknika profisionál sustenta ne’e rihun entaun ita tenke preparadu ba ida ne’e. Maibé ita hakarak apoiu projetu balun ne’ebé ita tenke avansa.

Jornalista: Vito Salvadór

Advertisement
Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Justisa & Krime

Tauk Povu Lakon Konfiansa Ba Tribunál, Komisaun La Públika Valór Ezame Kandidatu Juízes

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli – Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Carmelita Caetano Moniz hatete, Kandidatu ne’ebé hetan valór ne’ebé to’o ba kritériu aprova sei hetan estatutu aptu, enkuantu sira ne’ebé la atinji valór ne’ebé determina sei konsidera la aptu, kandidatu sira ne’ebé la aptu iha direitu atu hato’o reklamasaun, no juri sei analiza reklamasaun hirak-ne’e antes foti desizaun.

Tuir Carmelita, servisu juis nian iha responsabilidade bo’ot iha sosiedade, tanba desizaun judisiál sira afeta diretamente direitu no moris sidadaun sira. Tanba ne’e, nia konsidera katak avaliasaun ba juis tenke hala’o ho kuidadu no tuir kritériu ne’ebé klaru.

“Valór ita labele tau, tanba sé juíz ida hetan valór ida ki’ik tebes, konfiansa povu nian ba tribunál oinsá? impaktu sosiál makas tanba ho ida ne’e mak juíz sira nia servisu la hanesan ita bai-bain. Juíz nia servisu ne’e servisu ida ne’ebé ita dehan depois de Maromak, segundu maromak iha mundu mak juíz sira ona, ema hotu-hotu tenki kumpri, sira haruka ba prizaun tenki ba, entaun ita tenki rezerva tebes sasan sira ne’e,” Dehan Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta 15/10/2026.

Nia mós rejeita kona-ba diskriminasaun iha prosesu avaliasaun, nia afirma katak membru juri na’in tolu no sekretáriu ida mai husi Portugal, no sira la koñese kandidatu sira ne’ebé partisipa iha prosesu rekrutamentu.

“Primeiru la iha diskriminasaun ba valór tanba juri na’in 3 ho sira nia sekretáriu ida mai hotu husi ne’eba (Portugal) sira nein koñese kandidatu ida, ne’ebé ita atu ko’alia deskriminasaun husi ida ne’ebé? Afasta sira ne’e tanba valór la to’o, tuir regulamentu avaliasaun ne’ebé mak komisaun aprova katak ezame eskrita ne’e sira ne’ebé iha valór masimu di’ak liu ne’e mak 20,” Nia informa

Advertisement

Avaliasaun ba ezame eskrita hala’o tuir regulamentu ne’ebé komisaun aprova ona. Tuir nia, kandidatu ne’ebé hetan valór máximu 20 mak konsidera aptu ka pasa, enkuantu kandidatu ne’ebé hetan valór menus husi 10 la pasa.

Nia mós kompara sistema ne’e ho avaliasaun karreira iha instituisaun judisiál no Ministériu Públiku, ne’ebé uza kategoria kualifikadu no la kualifikadu. Nia konsidera katak publikasaun valór individual ba juis bele iha impaktu ba konfiansa públiku ba tribunál.

Vaga ne’ebé disponivel limitadu kompara ho númeru kandidatu sira, kandidatu na’in 32 kompete ba vaga ne’en (6) iha Tribunál Supremu Justisa, enkuantu kandidatu na’in 24 seluk kompete ba vaga sia iha Tribunál Rekursu.

Nia aumenta, kandidatu sira ne’ebé la hetan vaga iha faze ida bele hein oportunidade seluk atu partisipa iha prosesu seleksaun ba Tribunál Rekursu ka Tribunál Supremu Justisa, tuir vaga no kondisaun ne’ebé disponivel.

“Kandidatu sira ne’ebé la pasa iha prosesu seleksaun ba tribunál superior sira sei kontinua hala’o sira-nia funsaun nu’udar juis iha primeira instánsia, no bele partisipa fali iha konkorsu tuir regra no oportunidade ne’ebé disponivel,” Nia salienta.

Advertisement

Iha parte seluk, komisáriu José Pedro Camões, esplika, avaliasaun ba kandidatu sira hala’o tuir kritériu ne’ebé komisaun determina ona, ho rezultadu aptu no la aptu. Kandidatu sira ne’ebé la konkorda ho rezultadu avaliasaun bele uza sira-nia direitu atu hato’o reklamasaun.

“Ezame ne’e iha maneira rua atu fó valór tau aptu no la aptu, ida valór sufisiente ba leten mak aptu no ida númeru eskala ki’ik ne’e mak la aptu ne’ebé la’os buat foun ida, labele deskonfia, bai-bain dehan valór iha 6 ba leten ne’e valór ida di’ak, karik valór 5 mai kraik ne’e valór ida ladun di’ak, ne’ebé maneira atu avalia ne’e mak ida ne’e, se la aptu, sira bele uza sira nia direitu atu halo reklamasaun, depois juri sira sei hare’e sira nia reklamasaun ne’e atu fó fali desizaun seluk,” Esplika Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), José Pedro Camões.

Desizaun kona-ba prosesu avaliasaun no rekrutamentu juis nian tama iha kompeténsia Konsellu Superior Majistratura Judisiál, tuir lei no regulamentu ne’ebé vigora.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

 

Advertisement

Continue Reading

Nasionál

CAC Halo Sensibilizasaun ba PNTL Atu Prevene no Kombate Krime, Korupsaun Iha Timor-Leste

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubru 2026), Díli – Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC) hala’o atividade sensibilizasaun no formasaun ba membru Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), iha Sentru Formasaun Polísia, Comoro, Díli, ho objetivu atu hametin kooperasaun entre instituisaun rua ne’e, iha esforsu prevensaun no kombate krime komún no korupsaun iha Timor-Leste.

Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo, hatete, formasaun ne’e importante atu hametin kooperasaun entre CAC no PNTL, liu-liu iha komprensaun kona-ba krime no korupsaun, no oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian.

“Formasaun ida ne’e atu aproxima tan Polísia, liu-liu komandante sira, atu bele komprende oinsá servisu sira liga ho asuntu kriminál no korupsaun. Ita hare’e mós oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian, tanba nasaun enfrenta problema oi-oin ne’ebé polísia tenke hasoru, iha servisu balun ne’ebé liga ho korupsaun no balun seluk liga ho krime komún. Tanba ne’e, presiza kooperasaun no vontade tomak atu prevene no kombate krime sira ne’e,” dehan Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo ba jornalista sira iha Akademia Polísia, Comoro, Kinta-feira (15/10/2026).

Nia mós subliña katak PNTL iha responsabilidade importante atu mantein fiar públiku, tanba komunidade konsidera polísia hanesan instituisaun ne’ebé iha kna’ar atu garante seguransa no kumprimentu lei.

Advertisement

Tanba ne’e, nia apela atu membru PNTL hotu-hotu evita hahalok koruptu no komprende di’ak lei penál sira ne’ebé liga ho krime korupsaun.

“Ita tenke fó hanoin ba ema hotu, liu-liu instituisaun PNTL ne’ebé povu fiar, atu labele iha tendénsia komete aktu korupsaun. Instituisaun PNTL, ho nia estrutura tomak, tenke hola parte, koopera no komprende asuntu sira lei penál nian ne’ebé liga ho korupsaun,” nia hatutan.

Iha parte seluk, Segundu Komandante Institutu Superior Sentru Polísia, Superintendente Xefe, Joni Viana, hatete formasaun ne’e importante tanba iha relasaun ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun.

Nia esplika, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, membru PNTL presiza iha koñesimentu sufisiente kona-ba lei sira ne’e, atu hala’o kna’ar no misaun iha terrenu tuir prosedimentu no padraun ne’ebé lo’os.

“Formasaun ida ne’e importante tebes tanba liga ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, PNTL tenke iha koñesimentu kona-ba lei sira ne’e, atu iha ezekusaun no misaun iha terrenu labele sala, maibé tenke tuir padraun ne’ebé loos,” Joni Viana afirma.

Advertisement

Atividade sensibilizasaun no formasaun ne’e sai hanesan parte husi esforsu atu hasa’e koñesimentu membru PNTL kona-ba prevensaun korupsaun, kumprimentu lei no hadi’a kualidade servisu polísia nian iha Timor-Leste.

Jornalista: Felix Fernandes

Continue Reading

Justisa & Krime

PM Xanana Husu Juri Halo Avaliasaun ho Di’ak Atu Hetan Juízes Kualifikadu ba Supremu Tribunál Justisa

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli– Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão husu ba membru juri internasionál sira atu hala’o prosesu avaliasaun ba kandidatu juízes sira ho di’ak, independente no imparsiál, hodi asegura katak kandidatu sira ne’ebé sei tuur iha Supremu Tribunál Justisa (STJ) iha kualifikasaun no kapasidade adekuada.

Pedidu ne’e Primeiru-Ministru hato’o durante enkontru ho membru juri internasionál sira, ne’ebé responsavel ba prosesu seleksaun juízes, hafoin prosesu teste eskrita remata ona no prepara atu tama ba faze entrevista.

Iha enkontru ne’e, Xanana apresia servisu ne’ebé juri sira hala’o to’o agora, no husu atu kontinua hala’o knaar ho responsabilidade, tuir padraun no espetativa Estadu nian.

“Enkontru ida ne’e atu fó esperansa ba malu, Primeiru-Ministru hakarak juri sira halo servisu ho di’ak tuir prespetiva ne’ebé mak ita no estadu nia hakarak,” Dehan, membru Komisaun rekrutamentu Juiz STJ, Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta, 15/10/2026.

Advertisement

Primeiru Ministru konfia tebes juri sira nia integridade, imparsialidade, independensia no juri sira nian esperiensia ne’ebé mak bo’ot tebes.
Primeiru-Ministru mós hato’o konfiansa ba integridade, imparsiálidade, independénsia no esperiénsia profisionál membru juri sira nian. Nia subliña katak avaliasaun ne’ebé hala’o ho di’ak sei ajuda identifika kandidatu Timoroan sira ne’ebé iha kualifikasaun atu hala’o knaar nu’udar juízes iha Supremu Tribunál Justisa.

“Primeiru Ministru konfia tebes juri sira nia integridade, imparsialidade, independensia no juri sira nian esperiensia ne’ebé mak bo’ot tebes. Tanba ne’e Primeiru-Ministru husu atu ho kapasidade ne’ebé juri sira iha atu halo avaliasaun teste ida ne’ebé di’ak hodi hetan ita nia Timor oan sira ne’ebé kualifikadu hodi ba tu’ur iha Supremu Tribunál Justisa, ida ne’e mak PM husu tanba hakarak hari’i Supremu Tribunál Justisa ho juízes sira ne’ebé mak kualifikadu no juri sira mós komprometidu katak sei halo servisu ida ne’ebé mak di’ak ba rai ida ne’e,” Informa Komisária Carmelita.

Juri sira mós lori sira nia naran no instituisaun ne’ebé sira servisu antigamente dehan sira sei halo forma hotu-hotu ho di’ak atu hetan rezultadu ne’ebé di’ak.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement
Continue Reading
Advertisement

Trending