Tinan kotuk, Movimentu Letras no Alumni Parlamentu Foinsa’e Timor-Leste konsege konvida ha’u hodi ko’alia kona-ba tema ne’e. Ami diskuti asuntu ne’e tanba, momentu ne’ebá, akontese represaun hosi aparellu estadu hasoru vendedór dalan-ninin iha Elemloi. Ha’u hanoin, akontesimentu Elemloi, ne’e ikus ona iha klima ukun rasik an.

Ternyata, ha’u sala halo predisaun. Hafoin Elemloi, iha fatin barak, kuaze Timór laran tomak, ita sei haree represaun ba povu ki’ik no kbi’it laek ho forma oioin. Ha’u fiar, iha tan kazu lubuk ida mak públiku la konsege hatene, tanba iha area rurál ka la virál iha mídia-sosiál (dark number). Ho inosente, ita simu represaun ne’ebé makaer lei sira halo, seolah-olah hala’o lei (law enforcement) tenki ho violénsia, represivu.

Iha tempu koloniál, lala’ok sira ne’e ita “komprende” tanba rezime otoriter, nia karatér ida mak represivu no krimi ne’ebé nia halo la persiza responsabiliza tuir dalan legál (lee: sistema judisiária). Maibé iha klima ukun rasik an, hili dalan estadu direitu demokrátiku, ne’e diferente. Aktu kriminál sa de’it tenki responsabiliza tuir lei.

Nonet ho Selznick iha nia livru Law and Society in Transition ko’alia kle’an kona-ba sá mak direitu represivu ne’e. Hanesan teoria direitu seluk, direitu represivu ho nia karatér rasik mak hanesan; 1) Ordenamentu/Ketertiban hanesan objetivu prinsipál; 2) Lejitimasaun/kekuatan mengikatnya mak podér estadu; 3) Lei sira-ne’ebé formula tenki rigid ho karaktér represivu ba povu maibé hana’i ba podér; 4)Razaun halo lei ne’e ho karatér ad-hoc tuir selera makaer-ukun; 5) Oportunidade atu foti asaun ho karatér meresap tuir oportunidade; 6) Obriga povu, laiha limitasaun ida ne’ebé klaru; 7) Moralidade ida ne’ebé sira eziji hosi povu mak tenki mengendalikan diri, hakru’uk; 8) Podér iha lei nia leten; 9) Povu obiedente laiha rezerva/tanpa syarat, dizobiedente ba direitu konsidera hanesan krimi; 10) Povu partisipa ho hakru’uk, krítika konsidera hanesan dizobiedente/pembangkangan.

Karatér sira-ne’ebé temi iha leten, akontese fila-fila iha kapitál Dili. Ita sai sasin ba aparellu estadu harahun povu dalan-ninin nia sasán no balu baku sasan-na’in to’o ran. Octo faan nu’u iha serka sanitária, tanba konsidera kontra serka sanitária, “oknum” polísia balu baku nia to’o ran-suli. Maibé, iha momentu hanesan, polísia fó seguransa ba lider nasionál sira-ne’ebé kontra serka sanitária. Ida-ne’e karatér ida hosi direitu represivu; hanehan ema kbi’it laek maibé hana’i ba makaer ukun (podér) sira sem rezerva.

Violénsia: Karatér Direitu Represivu

Violénsia em nome lei (kekerasan atas nama hukum), liuliu estrutura (ema sira ne’ebé hala’o lei) law enforcement  hatudu abuzu podér. Akontesimentu harahun sasan dalan-ninin hanesan Elemloi nia natureza hanesan ho akontesimentu balu ne’ebé akontese mos iha fatin seluk (estraga sasan pedagan kaki lima). “Oknum” polísia baku ema iha fatin barak tanba konsidera kontra lei, hanesan loos TNI baku povu iha Indonézia nia hanehan.  Saida mak rezime Soeharto nia aparellu estadu halo ba ita iha pasadu, akontese fila fali no fila-fila iha klima ida hanaran ukun rasik an.

Se Timor-Leste proklama iha nia konstitusaun katak Estadu Direitu Demokrátiku, tanba sá mak sei akontese violénsia em nome lei (melakukan kekerasan atas nama hukum)? Tanba sá akontesimentu ne’e akontese fila-fila no ema sira-ne’ebé prátika aktu krimi sira hanesan temi iha leten laiha responsabilizaun tuir dalan legál? Kazu balu prosesa duni maibe nia hun no rohan la klaru. Balu fali hetan sansaun, maibé, barak liu mak sansaun disiplinár.

 Tuir karatér direitu represivu ne’ebe temi ona iha leten, impunidade hanesan parte integradu hosi direitu represivu. Tanba, iha natureza direitu represivu, podér iha lei nia leten. No lei hala’o tuir selera/gostu ema sira-ne’ebe kaer ukun. Ida-ne’e akontese momós iha implementasaun dekretu lei ijiene no ordém públiku. Substansialmente, dekretu lei ijiene no ordém públiku la regula kona-ba oho povu nia animál, harahun sasan sira vendedór dalan-ninin nian, ka halo represaun ba na’in hosi sasan. Lójika filozófika hosi dekretu lei ijiene no ordém públiku mai ho prezunsaun inosénsia. Tanba ne’e mak, sira-ne’ebé konsidera viola dekretu lei ne’e, prende nia sasan ka animál no fó oportunidade ba animál ka sasan-na’in atu halo rekursu ba ministeriu estatál (lee: artigu 13). Maibé, tanba sá mak iha implementasaun dekretu lei, halai sees hosi saida mak hakerek iha testu lei? Estrañu liu, halai sees hosi dekretu lei, maibé dala barak povu la kestiona no mós sira-ne’ebe kontra dekretu lei la hetan investigasaun ruma ne’ebé justu no transparante ba aktu sira ne’e.

Imi hatene, em nome dekretu lei ijiene no ordém públiku,  aparellu estadu sira tiru mate povu nia animál iha Dili laran, no munisípiu sira seluk. At liután, iha Covalima, dekretu lei ida ulun-ain ne’e aplika to’o area rurál. Enkuantu (padahal), iha dekretu lei ne’e, ámbitu aplikasaun ba de’it iha área urbana la’ós área rurál (artigu 2 dekretu lei Nu. 33/2008). Dala ida tan, nia ámbitu aplikasaun iha area urbana. Maibé, Munisípiu sira iha Timor-Leste tama kategoria area urbana ka lae (lee: Melville C. Branch, area urbana haree hosi :fíziku, sosiál, ekonomia). Tanba sá mak implemeta lei ida ka dekretu lei sira, la interpreta didi’ak? Enkuantu (padahal), interpretasaun hanesan fuan hosi lei (interpretasi sebagai jantung hukum). Lei ne’e pasivu, klamar la iha kuandu hala’o de’it la ho interpretasaun loloos hodi bele kontestualiza testu lei ho situasaun, kondisaun no faktu sira. Imposivel, lei bele lori justisa se hala’o maibé la ho interpretasaun. Se ne’e akontese, lei bele kolonializa fali ema. Tanba, iha lei balu aleza kedas molok promulga (cacat sebelum dilahirkan). Ezemplu balu mak corruption by design.

Maibe, ba direitu represivu, la presiza haree didi’ak, tama kategoria area urbana ka lae. La presiza interpreta hodi komprende espíritu filozofia, sosiolojia no jurídika hosi lei ne’e, importante mak makaer-ukun hakarak aplika lei ne’e (lee: selera/gostu). Povu aileba ka kiak sidade labele kestiona, tanba, tuir direitu represivu, kestiona aktu ruma hosi ukun-na’in, konsidera hanesan dezobidiente. Opsaun ida de’it, hakru’uk sem rezerva.

Iha Timor Leste, konstituisaun no lei sira fó dalan ba direitu represivu ka lae? Hanesan ha’u temi ona iha artigu ne’ebé ko’alia kona-ba “Ela Variana, Tukang Bully no Tukang Hukum” (iha Timor Post), konstituisaun RDTL adapta prinsípiu lubuk ida ne’ebé la fó fatin ba impunidade. Maibé tanba sá mak sei akontese impunidade? Impunidade akontese tanba estadu falla (gagal) atu defende konstituisaun, defende prinsípiu lubuk ne’ebé vigora iha konstituisaun ka lei.

Se ita lee didi’ak, konstituisaun RDTL halulik (memuliakan) direitu responsivu (bele dehan progresivu) ne’ebé fó presaun (menekankan) ba povu, ema no justisa (direitu responsivu) halakon klase hanesan direitu represivu hatuur. Iha kontestu ida-ne’e, postuladu direitu pro povu, pro justisa. Tuir filozofia, direitu ne’e ezisti atu proteje ema kbi’it laek hosi abuzu podér makaer-ukun sira (Armindo: Timor Post; 2023). Maibe, oinsa direitu ne’e bele pro povu, halulik justisa? Atu to’o ba ida ne’e, ita presiza makaer lei ne’ebe iha kapasidade intelektual no moral as. Ho kapasidade intelektual no moral, makaer lei bele hola parte ba verde hodi halulik justisa ba ema hotu.

Hosi: Armindo Moniz Amaral

(Alumni Programa Doutoramentu Siénsia Direitu Universidade Diponegoro-UNDIP, 2017; Dosente Filozofia Direitu ISFIT)