Connect with us

Nasionál

APC Fahe Tarrefa Serbisu Tuir Lei Protesaun Sivíl

Published

on

Hatutan.com, (09 Fevereiru 2023), Díli—Sekretária Estadu Protesaun Sívil (SEPS), liuhosi Autoridade Protesaun Sívil (APC-Sigla Portugés), hahú fahe tarrefa serbisu bá ofisiál superiór protesaun sívil sira iha nível nasionál, hodi diskute mós preparasaun planu sira, oinsá fó apoia emerjénsia bá vitima sira iha situasaun dezastre naturál ruma, tuir Lei Protesaun Sivíl nian.

APC organiza konferénsia dahuluk, kona-bá “Sosializasaun Planu Emerjénsia Nasionál bá Protesaun Sívil iha Timor-Leste no hala’o tabletop exercicies” iha Otél Timor, Dili, Kuarta (08/02/2023). Foto/APC.

APC organiza konferénsia dahuluk, kona-bá “Sosializasaun Planu Emerjénsia Nasionál bá Protesaun Sívil iha Timor-Leste no hala’o tabletop exercicies” iha Otél Timor, Dili, Kuarta (08/02/2023).

Lee Mós: KM Nomeia Ismael Babo ba Prezidente Autoridade Protesaun Sivíl

Prezidente Autoridade Protesaun Sívil, Ismael da Costa Babo esplika, sorumutu ne’e hanaran primeiru konferénsia komandu autoridade protesaun sivil, tanba hanesan instituisaun foun, sira avansa ho konferénsia ida ne’e, primeiru atu reuni estrutura tomak ne’ebé mak kaer xáve bá pozisaun iha nasionál to’o munisipiu.

Advertisement

Hosi ida ne’e atu fasilita informasoins bá malu, liu-liu hodi garante kadeia do komandu, estruturas.

“Alende ne’e, estruturas hosi kadeia ne’ebé mak komandu iha, fahe tarrefas bá ida-idak ninia responsábilidade, gia hosi lei protesaun sívil, ho lei orgánika autoridade protesaun sívil nian atu halo serbisu interna,” Ismael da Costa Babo hateten.

Estrutura sira ne’ebé mak estabelesidu iha APC, bele hatene ida-idak ninia serbisu tanba sira iha ona planu emerjénsia bá protesaun sívil atu bele ezekuta, kuandu iha situasaun ne’ebé mak sira bele serbisu.

Tuir planu emerjénsia ne’ebé iha ona, atu gia protesaun sívil nia lei, ho mós lei seguransa nasionál, iha deklarasaun tolu, Alerta, Kontijénsia ho Kalamidade.

Hosi deklarasan tolu ne’e, ida-idak iha ninia tarrefa rasik atu responde tuir ninia nível Deklrasaun ida alerta ne’e, hosi prezidente autoridade munisipiu ka administradór munisipiu sira, bazeia bá asesmentu ne’ebé mak komandante operasoens Protesaun Sívil sei aprezenta.

Advertisement

“Sira halo deklarasaun atu reuni rekursus ne’ebé mak sira iha, atu responde primeira faze katak, ezemplu ida maka kuandu Aileu mak akontese dezastre, no komandante operasioens ne’e halo koordenasaun, administradór halo deklarasaun, depois sira book rekursu saida mak sira iha, hodi apoia,” Ismael Babo esplika.

Iha deklarasaun Kontijénsia, indika situasaun dezastre ne’ebé mak akontese liu ona munisipiu ida, nune’e, hakarak ka lakohi APC nasionál iha ninia kompeténsia atu haree hodi apoia vitima sira.

Tuir fali, iha deklarasaun Kalamidade, deklarasaun ida mais alta no ne’e deklarasaun ida ne’ebé mak hosi hato’o hosi Primeiru Ministru, bazeia bá asesmentu ne’ebé mak protesaun sívil sei aprezenta, nomós liuhosi rezolusaun sira konsellu ministru.

Ho ida ne’e, atu husu ona auxíliu, kuandu nasionál ne’e nia rekursu la to’o, bele mós loke odamatan bá apoiu internasionál sira, iha situasaun ida dezastre.

Planu hira ne’e maka, APC Nasionál aprezenta no instrudús bá funsionáriu sira, para sira bele familiar ho planu ne’e, iha nivel sira nia resposta ne’e, sira bele klaru.

Advertisement

Planu hirak ne’e sira sei lori bá aprezenta no diskute iha sorumutu Konsellu Ministru nian, atu bele hetan aprovasaun no iha nivel ida ne’ebé mak liña ministeriu sira bele apoiu, iha nivel ida ne’ebé mak APC rasik garantia ho sira-nia rekursu rasik.

“Iha nivel tolu, nivel primeru maka konta ami nia rekursu rasik. Nivel segundu konta ho rekursus nasionál tomak, ne’ebé mak ita nia forsa armada, ita nia polisia sira. Nivel ida ne’ebé makaas liu ne’e maka nivel ida ne’ebé mak ita bele loke odamatan bá ita nia parseiru dezenvolvimentu sira nia apoiu, iha situasaun ida dezastre ne’e,” Ismael Babo esplika.

Sira mós sei aprezenta bá ativasaun sentru sira operasaun nian ho nia tipu ka grau ne’e hamutuk haat (4). Grau Modok, signifika seidauk akontese dezastre, ka sei iha situasaun ne’ebé normál.

Maibé, Protesaun Sívil la tuur nonook de’it. Sira halo sosializasaun, prevensaun, koordena ho liña ministériu sira, hamoos valeta kuak sira ne’e ka, haree fatin sira ne’ebé maka estrada rai monu, bele hamoos, no ne’e parte ida, prevensaun iha mitigasaun ninian.

“Ita-nia populasaun sira hela iha área risku dezastre, ita avizu para muda. Iha fali kór Kinur ne’e, bele dehan katak, dezastre afeta ona familia barak, no ita evakua ona, ema mate na’in-10 resin ona karik, ita alerta ona bá kinur. Alerta ho kinur ne’e, mais ami sei book ho ami nia rekursu rasik, protesaun sívil,” Ismael Babo hateten.

Advertisement

Alerta ida seluk maka, ho kór laranja (orange). Ida ne’e, nível ida ne’ebé maka, vitima bele afeta ona ema barak no evakua ona vitima hosi na’in 10 ka 20 mak lakon nia vida. Nune’e, APC komesa ona instala sentru operasoens ne’ebé konsentra liubá sentru de koordenasaun.

Jornalista: Rogério Pereira Cárceres

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Justisa & Krime

Tauk Povu Lakon Konfiansa Ba Tribunál, Komisaun La Públika Valór Ezame Kandidatu Juízes

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli – Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Carmelita Caetano Moniz hatete, Kandidatu ne’ebé hetan valór ne’ebé to’o ba kritériu aprova sei hetan estatutu aptu, enkuantu sira ne’ebé la atinji valór ne’ebé determina sei konsidera la aptu, kandidatu sira ne’ebé la aptu iha direitu atu hato’o reklamasaun, no juri sei analiza reklamasaun hirak-ne’e antes foti desizaun.

Tuir Carmelita, servisu juis nian iha responsabilidade bo’ot iha sosiedade, tanba desizaun judisiál sira afeta diretamente direitu no moris sidadaun sira. Tanba ne’e, nia konsidera katak avaliasaun ba juis tenke hala’o ho kuidadu no tuir kritériu ne’ebé klaru.

“Valór ita labele tau, tanba sé juíz ida hetan valór ida ki’ik tebes, konfiansa povu nian ba tribunál oinsá? impaktu sosiál makas tanba ho ida ne’e mak juíz sira nia servisu la hanesan ita bai-bain. Juíz nia servisu ne’e servisu ida ne’ebé ita dehan depois de Maromak, segundu maromak iha mundu mak juíz sira ona, ema hotu-hotu tenki kumpri, sira haruka ba prizaun tenki ba, entaun ita tenki rezerva tebes sasan sira ne’e,” Dehan Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta 15/10/2026.

Nia mós rejeita kona-ba diskriminasaun iha prosesu avaliasaun, nia afirma katak membru juri na’in tolu no sekretáriu ida mai husi Portugal, no sira la koñese kandidatu sira ne’ebé partisipa iha prosesu rekrutamentu.

“Primeiru la iha diskriminasaun ba valór tanba juri na’in 3 ho sira nia sekretáriu ida mai hotu husi ne’eba (Portugal) sira nein koñese kandidatu ida, ne’ebé ita atu ko’alia deskriminasaun husi ida ne’ebé? Afasta sira ne’e tanba valór la to’o, tuir regulamentu avaliasaun ne’ebé mak komisaun aprova katak ezame eskrita ne’e sira ne’ebé iha valór masimu di’ak liu ne’e mak 20,” Nia informa

Advertisement

Avaliasaun ba ezame eskrita hala’o tuir regulamentu ne’ebé komisaun aprova ona. Tuir nia, kandidatu ne’ebé hetan valór máximu 20 mak konsidera aptu ka pasa, enkuantu kandidatu ne’ebé hetan valór menus husi 10 la pasa.

Nia mós kompara sistema ne’e ho avaliasaun karreira iha instituisaun judisiál no Ministériu Públiku, ne’ebé uza kategoria kualifikadu no la kualifikadu. Nia konsidera katak publikasaun valór individual ba juis bele iha impaktu ba konfiansa públiku ba tribunál.

Vaga ne’ebé disponivel limitadu kompara ho númeru kandidatu sira, kandidatu na’in 32 kompete ba vaga ne’en (6) iha Tribunál Supremu Justisa, enkuantu kandidatu na’in 24 seluk kompete ba vaga sia iha Tribunál Rekursu.

Nia aumenta, kandidatu sira ne’ebé la hetan vaga iha faze ida bele hein oportunidade seluk atu partisipa iha prosesu seleksaun ba Tribunál Rekursu ka Tribunál Supremu Justisa, tuir vaga no kondisaun ne’ebé disponivel.

“Kandidatu sira ne’ebé la pasa iha prosesu seleksaun ba tribunál superior sira sei kontinua hala’o sira-nia funsaun nu’udar juis iha primeira instánsia, no bele partisipa fali iha konkorsu tuir regra no oportunidade ne’ebé disponivel,” Nia salienta.

Advertisement

Iha parte seluk, komisáriu José Pedro Camões, esplika, avaliasaun ba kandidatu sira hala’o tuir kritériu ne’ebé komisaun determina ona, ho rezultadu aptu no la aptu. Kandidatu sira ne’ebé la konkorda ho rezultadu avaliasaun bele uza sira-nia direitu atu hato’o reklamasaun.

“Ezame ne’e iha maneira rua atu fó valór tau aptu no la aptu, ida valór sufisiente ba leten mak aptu no ida númeru eskala ki’ik ne’e mak la aptu ne’ebé la’os buat foun ida, labele deskonfia, bai-bain dehan valór iha 6 ba leten ne’e valór ida di’ak, karik valór 5 mai kraik ne’e valór ida ladun di’ak, ne’ebé maneira atu avalia ne’e mak ida ne’e, se la aptu, sira bele uza sira nia direitu atu halo reklamasaun, depois juri sira sei hare’e sira nia reklamasaun ne’e atu fó fali desizaun seluk,” Esplika Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), José Pedro Camões.

Desizaun kona-ba prosesu avaliasaun no rekrutamentu juis nian tama iha kompeténsia Konsellu Superior Majistratura Judisiál, tuir lei no regulamentu ne’ebé vigora.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

 

Advertisement

Continue Reading

Nasionál

CAC Halo Sensibilizasaun ba PNTL Atu Prevene no Kombate Krime, Korupsaun Iha Timor-Leste

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubru 2026), Díli – Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC) hala’o atividade sensibilizasaun no formasaun ba membru Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), iha Sentru Formasaun Polísia, Comoro, Díli, ho objetivu atu hametin kooperasaun entre instituisaun rua ne’e, iha esforsu prevensaun no kombate krime komún no korupsaun iha Timor-Leste.

Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo, hatete, formasaun ne’e importante atu hametin kooperasaun entre CAC no PNTL, liu-liu iha komprensaun kona-ba krime no korupsaun, no oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian.

“Formasaun ida ne’e atu aproxima tan Polísia, liu-liu komandante sira, atu bele komprende oinsá servisu sira liga ho asuntu kriminál no korupsaun. Ita hare’e mós oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian, tanba nasaun enfrenta problema oi-oin ne’ebé polísia tenke hasoru, iha servisu balun ne’ebé liga ho korupsaun no balun seluk liga ho krime komún. Tanba ne’e, presiza kooperasaun no vontade tomak atu prevene no kombate krime sira ne’e,” dehan Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo ba jornalista sira iha Akademia Polísia, Comoro, Kinta-feira (15/10/2026).

Nia mós subliña katak PNTL iha responsabilidade importante atu mantein fiar públiku, tanba komunidade konsidera polísia hanesan instituisaun ne’ebé iha kna’ar atu garante seguransa no kumprimentu lei.

Advertisement

Tanba ne’e, nia apela atu membru PNTL hotu-hotu evita hahalok koruptu no komprende di’ak lei penál sira ne’ebé liga ho krime korupsaun.

“Ita tenke fó hanoin ba ema hotu, liu-liu instituisaun PNTL ne’ebé povu fiar, atu labele iha tendénsia komete aktu korupsaun. Instituisaun PNTL, ho nia estrutura tomak, tenke hola parte, koopera no komprende asuntu sira lei penál nian ne’ebé liga ho korupsaun,” nia hatutan.

Iha parte seluk, Segundu Komandante Institutu Superior Sentru Polísia, Superintendente Xefe, Joni Viana, hatete formasaun ne’e importante tanba iha relasaun ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun.

Nia esplika, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, membru PNTL presiza iha koñesimentu sufisiente kona-ba lei sira ne’e, atu hala’o kna’ar no misaun iha terrenu tuir prosedimentu no padraun ne’ebé lo’os.

“Formasaun ida ne’e importante tebes tanba liga ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, PNTL tenke iha koñesimentu kona-ba lei sira ne’e, atu iha ezekusaun no misaun iha terrenu labele sala, maibé tenke tuir padraun ne’ebé loos,” Joni Viana afirma.

Advertisement

Atividade sensibilizasaun no formasaun ne’e sai hanesan parte husi esforsu atu hasa’e koñesimentu membru PNTL kona-ba prevensaun korupsaun, kumprimentu lei no hadi’a kualidade servisu polísia nian iha Timor-Leste.

Jornalista: Felix Fernandes

Continue Reading

Justisa & Krime

PM Xanana Husu Juri Halo Avaliasaun ho Di’ak Atu Hetan Juízes Kualifikadu ba Supremu Tribunál Justisa

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli– Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão husu ba membru juri internasionál sira atu hala’o prosesu avaliasaun ba kandidatu juízes sira ho di’ak, independente no imparsiál, hodi asegura katak kandidatu sira ne’ebé sei tuur iha Supremu Tribunál Justisa (STJ) iha kualifikasaun no kapasidade adekuada.

Pedidu ne’e Primeiru-Ministru hato’o durante enkontru ho membru juri internasionál sira, ne’ebé responsavel ba prosesu seleksaun juízes, hafoin prosesu teste eskrita remata ona no prepara atu tama ba faze entrevista.

Iha enkontru ne’e, Xanana apresia servisu ne’ebé juri sira hala’o to’o agora, no husu atu kontinua hala’o knaar ho responsabilidade, tuir padraun no espetativa Estadu nian.

“Enkontru ida ne’e atu fó esperansa ba malu, Primeiru-Ministru hakarak juri sira halo servisu ho di’ak tuir prespetiva ne’ebé mak ita no estadu nia hakarak,” Dehan, membru Komisaun rekrutamentu Juiz STJ, Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta, 15/10/2026.

Advertisement

Primeiru Ministru konfia tebes juri sira nia integridade, imparsialidade, independensia no juri sira nian esperiensia ne’ebé mak bo’ot tebes.
Primeiru-Ministru mós hato’o konfiansa ba integridade, imparsiálidade, independénsia no esperiénsia profisionál membru juri sira nian. Nia subliña katak avaliasaun ne’ebé hala’o ho di’ak sei ajuda identifika kandidatu Timoroan sira ne’ebé iha kualifikasaun atu hala’o knaar nu’udar juízes iha Supremu Tribunál Justisa.

“Primeiru Ministru konfia tebes juri sira nia integridade, imparsialidade, independensia no juri sira nian esperiensia ne’ebé mak bo’ot tebes. Tanba ne’e Primeiru-Ministru husu atu ho kapasidade ne’ebé juri sira iha atu halo avaliasaun teste ida ne’ebé di’ak hodi hetan ita nia Timor oan sira ne’ebé kualifikadu hodi ba tu’ur iha Supremu Tribunál Justisa, ida ne’e mak PM husu tanba hakarak hari’i Supremu Tribunál Justisa ho juízes sira ne’ebé mak kualifikadu no juri sira mós komprometidu katak sei halo servisu ida ne’ebé mak di’ak ba rai ida ne’e,” Informa Komisária Carmelita.

Juri sira mós lori sira nia naran no instituisaun ne’ebé sira servisu antigamente dehan sira sei halo forma hotu-hotu ho di’ak atu hetan rezultadu ne’ebé di’ak.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement
Continue Reading
Advertisement

Trending