Connect with us

Edukasaun

ABC Austrália Apoia Rihun $53 bá Dezenvolvimentu Mídia Timor-Leste

Published

on

Hatutan.com, (06 Juñu 2023), Díli-Australian Broadcasting Corporation (ABC) liuhosi departamentu Dezenvolvimentu Internasionál apoia orsamentu rihun $53 bá Conselho de Imprensa de Timor-Leste (CI) hodi implementa programa dezenvolvimentu mídia iha Timor-Leste iha área tolu.

Lee Mós : 2022, ABC Sei Kapasita PN iha Área Relasaun Públika no Komunikasaun

Reprezentante ABC Austrália konversa ho membru Conselho de Imprensa, Benevides Barros bainhira la’o iha dalan Sidade Liberdade, Balibo, Bobonaro, Tersa (6/62023). Foto/Rogério Pereira Cárceres

Área sira-ne’e mak hanesan; ida, kapasitasaun no formasaun ne’ebé CI sei halo bá jornalista timoroan foka liubá reportajen investigativu, inklui peskiza kona-bá landscape mídia iha Timor, rua, dezenvolve mata-dalan kona-bá violénsia bazeia ba jéneru no  tolu, dezenvolve mata-dalan kona-bá eleisaun.

“Bá projetu tinan ida ne’e, fulan neen (6) de’it, to’o 31 fulan-Dezembru. Servisu hamutuk ne’e sei to’o tinan tolu ka haat mai. Maibé, ita la diskute tinan oin ne’e, halo saida, presiza halo diskusaun fali, halo análize bá ida agora ita la’o dadauk ne’e. Dadaun ne’e, CI  asina ohin ne’e, ho montante orsamentu rihun $53,” Diretór ezekutivu CI, Rigoberto Monteiro hateten iha ámbitu selebrasaun asina akordu kooperasaun CI ho ABC Austrália iha Sidade Liberdade “Balibo Five”, Postu Administrativu Balibo, Munisípiu Bobonaro, Tersa (6/6/2023).

Advertisement

Liuhosi projetu ida ne’e, CI foka bá Jornalizmu Inkluzivu. Fiar katak, iha futuru mai, CI mós foka matadalan bá  jornalista bá dame ka “Peace Journalism” tanba ABC sira mós mai hosi mídia ne’ebé kontribui bá Timor-Leste nia prosesu luta libertasaun nasionál, no iha dezenvolvimentu ida agora, sira mós iha responsábilidade ida, atu kontribui bá Timor-Leste nia dezenvolvimentu mídia iha rai-laran.

“Ami hasoru malu iha fulan hirak bá kotuk, fornese informasaun bá sira, katak, importánsia saida mak mídia Timor presiza, ida ne’e ita hato’o. Ami mós husu bá sira atu apoiu iha dezenvolvimentu iha mídia sira rasik,” Rigoberto hateten.

Rigoberto hatutan, Timoroan hotu rekoñese katak, kapasidade mídia mós difísil tebtebes. Jornalista sira ne’e, dala-barak koalia kona-bá bem-estár. Mais Timor mós susar atu husu bá nia méíia, buat sira ne’e, tanba mídia nia kapasidade rekursu mós sei limitadu. Nune’e, oinsá ABC Austrália mós iha futuru bele apoiu iha dezenvolvimentu mídia.

Harii Muzeum bá Mídia

Uma ne’e mak fatin militár Indonézia oho jornalista na’in-lima iha tinan 1975 ne’ebé koñesidu ho naran Balibo Five. Foto/Rogério Pereira Cárceres

Iha biban ne’e, diretór Rigoberto husu mós bá ABC Austrália, atu oinsá mak atu fó hanoin bá sira-nia Governu, nune’e mós CI rasik, husu atu Governu nasaun rua ne’e bele apoia liután fundu ruma hodi harii Muzeum bá Mídia iha Sidade Liberdade nian “Balino Five”.

Kada tinan, iha loron 16 fulan-Outubru, CI hamutuk ho nia konstituenti sira, mídia, jornalista no asosiasaun jornalista sira-nian, inklui povu Balibo rasik, komemora Timor-Leste nia loron nasionál liberdade imprénsa.

Advertisement

CI mós husu bá ABC Austrália, atu buka fundu ruma ka buka advokásia ruma bá sira-nia Governu, inklui Governu Timor-Leste atu halo Muzeum bá Média, nune’e bele arkiva, memorializa, média hothotu ne’ebé uluk kontribui bá luta libertasaun nasionál, no mídia sira ne’ebé kontribui bá dezenvolvimentu nasionál.

Bá atividade haatnian, importánsia hosi akordu ne’e, ida maka sei  lori jornalista sira bá Rejiaun Administrativa Espesial Oé-Cusse Ambeno (RAEOA), dala-ruma iha fulan-Agostu nia laran, hodi partisipa iha formasaun no halo estudu kona-bá dezenvolvimentu Oé-Cusse nian oinsá.

Finansia ida seluk, CI sei konvida jornalista senior no mós jornalista sira ne’ebé foka iha área investigasaun, liu-liu asuntu-asuntu sira delikadu bá korupsaun sira ne’e, CI halo iha fulan-Outubru 2023 iha Balibo ne’e, molok loron 16 fulan-Outubru.

Formasaun ida ne’e sei fasilita hosi péritu sira ABC Austrália maka sei mai fasilita bá jornalista, editór sira ne’ebé mak halo jornalizmu investigativu di’ak hodi aumenta sira-nia koñesimentu no sira-nia kapasidade investigativu.

Jornalizmu Inkluzivu

Advertisement

Arkodu ida ne’e, CI sei utiliza hodi finansia mós bá halo produsaun ka dezenvolve mata-dalan bá jornalizmu inkluzivu nian. Iha jornalizmu Inkluzivu ne’e, CI nia alvu tolu, bá Ema ho Defisiente sira, LGBTI ho Etniku.

CI sei prodús termu saida mak di’ak, hodi jornalista sira hakerek kona-bá ema defisiente, termu saida mak bele hakerek kona-bá ema LGBTI, no oinsá bele proteje ka promóve sira, no Grupu Etniku sira.

Diretór Rigoberto fó razaun katak, CI nia foku bá Jornalizmu Inkluzivu ne’e, tanba iha sosiedade ne’e, ema kontínua halo estigmasaun bá maluk defisiente sira ne’e, sosiedade kontínua estigma maluk LGBTI sira, kontinua diskrimina sira, tanba fíziku, tanba mentál, buat sira ne’e hotu.

Reprezentante ABC News Austrália, Jo Elsom espresa nia sentimentu orgullu tanba hetan oportunidade hodi bele servisu hamutuk ho CI Timor-Leste hodi haree kona-bá asuntu sira dezenvolvimentu mídia nian iha rai ida ne’e.

“Ha’u kontente loos, tanba hetan oportunidade hodi servisu hamutuk ho ha’u nia kolega sira hosi konsellu imprénsa nia. Ita respeitu boot bá sira ne’ebé mate iha fatin istóriku ida ne’e. Ami ho ita-boot sira iha istória hanesan, no demokrásia, no ami rona hosi ema hotu,” Jo Elsom hateten.

Advertisement

Iha Timor-Leste, ABC Austrália sei la servisu mesak, maibé hamutuk ho CI, inklui povu TL tomak, hodi bele aprende hosi povu Timor, kona-bá kultura no esperiénsia sira.

Prezidente CI, Otélio Ote agradese bá ABC Austrália ninia kompromisu  bá kooperasaun ida ne’e ho CI Timor-Leste.

“Iha fatin ida ne’e, la sala para ita entre Australia ho TL, bainhira ita hamutuk atu hanoin buat di’ak ida, bá futuru jornalizmu no mídia,” Otélio Ote sublinã.

Timor-Leste foin tinan 21, lívre hosi okupasaun, TL luta maka’as dezde inísiu kedan, to’o ohin loron, atu oinsá mak mídia ne’e eziste nafatin, atu mundu bele rekoñese katak, Timor nia demokrásia mós buras.

“Ami luta maka’as, ita-boot sira bele haree, to’o ita ohin ita asina akordu ida ne’e, signifika dezenvolvimentu mídia ne’e buras. Hosi sorin ida mós, ita haree katak, ohin, ami mai iha ne’e, lori instituisaun ida naran CI. Signifika mídia no jornalizmu buras duni,” Ote hateten.

Advertisement

Prezidente CI ne’e informa, CI la’ós foin hala’o parseria ho Austrália, maibé mós halo ona mós ho parseiru sira seluk, ho objetivu ida mak oinsá mak haforsa tékniku jornalista, oinsá haburas profesionalizmu, no oinsá halo intelektualidade iha komunidade média, bele kro’at liután.

Timor-Leste presiza tebes formasaun sira ne’ebé nia objetivu atu hametin relasaun entre instituisaun mídia sira, liu-liu kona-bá jestaun instituisaun mídia, tanba bainhira koalia kona-bá kualidade, ida ne’e sai obstakulu boot ida.

Administradór Postu Administrativu Balibó, Amilcar Taváres konsidera projetu kooperasaun ne’ebé hala’o ona entre CI ho ABC Austrália ne’e, di’ak, tanba sei halo investimentu boot iha sítiu istóriku Balibo Five, hodi rai seluk bele koñese liután Timor-Leste mak sé, no to’o ona iha ne’ebé.  

“Projetu ne’e di’ak tebes, ita fó kongratulasaun bá Austrália, ne’ebé maka hakarak halo investimentu iha Timor, liu-liu iha Balibo. Tanba deznvolvimentu ne’e, ita la hein, ita mak tenke hasoru. Tanba ne’e mak sé halo tán konstrusaun bá fatin jornalista sira, pasu ida boot bá Timor-Leste, para mundu bele koñese di’ak liután sé mak Balibo, no sé mak Timor-Leste,” hateten Amilcar Taváres.

Autoridade lokál iha Postu Balibo ne’e husu Jornalista Timor-Leste hotu, atu aten-brani hodi banati ka halo tuir misaun jornalizmu ne’ebé jornalista sira uluk hatudu tiha ona, liu-liu kontribui bá prosesu luta to’o libertasaun totál.

Advertisement

“Hatete buat ida loos, loos. Buat ida laloos, laloos. Entaun, jornalista tenke aten-brani, tanba ne’e, uluk funu karik, ita aten-brani, ita hasoru imperializmu. No jornalista tenke fó sai lia-loos, kombate lia-boosok, tenke hatete buat loos, loos,” Amilcar Taváres fó hanoin.

Jornalista: Rogério Pereira Cárceres

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Edukasaun

Governu promove prevensaun moras la hada’et ba estudante ho manorin sira

Published

on

By

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

(more…)

Continue Reading

Edukasaun

Segunda, Timor-Leste hala’o ezame nasionál ba estudante finalista nivel sekundáriu

Published

on

By

Jornalista: Felix Fernandes 

(more…)

Continue Reading

Edukasaun

Kobransa Ilegál iha UNTL, Komisaun Instrusaun InvestigaDosente Na’in Rua

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubru 2026), Díli– Universidade Nasionál Timor-Lorosa’e (UNTL), liuhusi Komisaun Instrusaun, hala’o hela investigasaun ba dosente na’in rua iha Fakuldade Edukasaun no Humanidade, ne’ebé hetan alegasaun kona-ba kobransa ilegál ba estudante sira.

Pró-Reitor Asuntu Jurídiku, José Tomás Alves, ne’ebé nu’udar membru Komisaun Instrusaun, hatete katak kazu ne’e hahú bainhira estudante sira hato’o keixa ba estrutura kompetente iha UNTL. Depois, kazu ne’e refere ba Konsellu Disiplinár, ne’ebé kria Komisaun Instrusaun atu hala’o investigasaun.

José Tomás esplika katak Komisaun Instrusaun nomeia ona iha loron 17 Jullu 2026 no hahú servisu kedas. Tuir nia, suspensaun temporária ba dosente na’in rua ne’e importante atu evita interferénsia durante prosesu investigasaun no fó oportunidade ba estudante sira atu hato’o sira-nia deklarasaun ho liberdade.

“Nomeasaun husi Komisaun Instrusaun ne’e tun kedas iha loron 17 Jullu. Ami halo kedas servisu, tanba bainhira investigasaun la’o, profesór sira ne’e kontinua hala’o sira-nia atividade letiva, hanesan orientasaun no hanorin, ida-ne’e bele afeta estudante sira, tanba ne’e, Komisaun Instrusaun propoin ba Konsellu Disiplinár atu emite suspensaun ba dosente na’in rua,” José Tomás hatete iha Kampus Liceu, kuarta-feira, 14 Outubru 2026.

Advertisement

Nia hatutan, Konsellu Disiplinár emite karta suspensaun iha loron 8 Setembru 2026, ho prazu fulan ida, suspensaun ne’e atu para temporariamente atividade dosente sira ne’ebé hetan alegasaun viola sira-nia dever profisionál, no atu fasilita prosesu rona deklarasaun husi estudante sira.

“Karta suspensaun ne’e nia objetivu atu suspende temporariamente atividade profesór sira ne’ebé hetan alegasaun viola sira-nia dever, atu nune’e estudante sira bele ko’alia ho livre no fó oportunidade ba Komisaun Instrusaun atu rona sira-nia deklarasaun,” nia esplika.

Maski prazu suspensaun ne’e remata ona iha loron 8 Outubru 2026, ida-ne’e la signifika katak kazu ne’e rezolve ona. Tuir nia, prazu investigasaun bele estende se Komisaun Instrusaun konsidera katak kazu ne’e kompleksu no presiza tempu tan atu halibur evidénsia.

Nia hatete, komisaun sei kontinua rona testemuña no suspeitu sira, no halibur prova relevante sira atu bele konklui investigasaun ho kuidadu.

“Investigasaun ne’e sei kontinua, tanba ami presiza rona testemuña no suspeitu sira, no halibur prova sira. Hare’e ba komplesidade kazu ne’e, ami presiza tempu atu asegura katak prosesu investigasaun la’o ho di’ak,” nia afirma.

Advertisement

José Tomás hatete, depois Komisaun Instrusaun konklui relatóriu investigasaun, relatóriu ne’e sei submete ba autoridade kompetente iha UNTL, se hetan katak dosente sira viola duni sira-nia dever profisionál, Reitór sei foti desizaun tuir kompeténsia ne’ebé mak iha.

To’o agora, prosesu investigasaun sei kontinua, no alegasaun kona-ba kobransa ilegál ne’e sei presiza hetan konfirmasaun liuhusi rezultadu investigasaun.

Jornalista: Felix Fernandes

Advertisement
Continue Reading

Trending